Οι ελιές της Γόρτυνας

olive_g3

Οι ελιές της Γόρτυνας
Στέκονται η μια πλάι στην άλλη καθώς οι γυναίκες του Αριστόδημου στα σοκάκια του κόσμου.
Γερόντισσες θαλερές. Μανάδες πολυβασανισμένες στο πέρασμα των αιώνων.
Οι ελιές της Γόρτυνας…
Με τις μαύρες μπόλιες σφιχτοδεμένες κάτω απ΄ το πηγούνι με τα χέρια σφιχτοπλεγμένα αμήχανα πάνω στην ποδιά τους.
Οι ελιές της Γόρτυνας…
Μανάδες στοργικές… Περήφανες…Στωικές.Με πρόσωπα χιλιορυτιδωμένα… Με κορμιά γερτά…Σμιλεμένα απ΄ το χρόνο.
Πιασμένες χέρι χέρι πάνω στης ιστορίας τη σκηνή μονολογούσες φιγούρες χορού αρχαίας τραγωδίας:
Ποιος να μας φύτεψε εδώ, που να θυμόμαστε…Που να ξέρουμε…
Το μόνο που ξέρουμε είναι πως διαβήκανε μπροστά απ΄ τα μάτια μας πλήθη αλλόγλωσσων, αλλόφυλων, αλλόθρησκων.
Μινωίτες και Ρωμαίοι και Βυζαντινοί και Αιγύπτιοι και Βενετοί και Τούρκοι και Γερμανοί…
Όλοι ξαποστάσανε στον ίσκιο μας…όλοι βυζάξανε απ΄ τα στήθη μας.
Κάτω από τη σκιά μας ζουν και ανασαίνουν χρόνους πολλούς οι ιεροί χώροι της Γόρτυνας…
Οι ρίζες μας σφιχταγκαλιάζουν στοργικά τα θεμέλια των μνημείων της.
Είμαστε οι ελιές της Γόρτυνας…
«Σαν ξεχασμένες απ΄ τον θάνατο νιώθουμε όμως δεν μοιρολογούμε οι έρμες…Κι ουδέ βαρυγκωμούμε»…
Σήμερα που δεν είναι πια πόλεμοι και συμφορές χαμογελούμε με καλοσύνη στα πολύχρωμα μπουλούκια των ξένων που φτάνουν προσκυνητές στην Ιερή Γόρτυνα…
Κι είναι απέραντη η χαρά μας
Κι απέραντη η ευτυχία μας που αξιωθήκαμε ετούτη τη χαρά.
Να ζήσουμε «εν ειρήνη» τα στερνά μας…         

Σήφης Κοσόγλου, Φιλόλογος

Ο Σήφης Κοσόγλου και ο Γεώργιος Καρτσωνάκης είναι οι δυο ερευνητές που έφεραν στο φως μετά από πολλές δεκαετίες την πραγματική ιστορία του μικρού χωριού Σοκαράς της Κρήτης. Ιστορία που γράφτηκε στα μαύρα χρόνια της κατοχής, για άλλη μια αιματηρή θυσία στους βωμούς της ελευθερίας του τόπου μας. Θυσία όμως που για διάφορους λόγους αποκρύφτηκε, σκεπάστηκε.

«Η ιστορία του Σοκαρά ήταν θαμμένη και παρεξηγημένη. Μετά τον πόλεμο ήρθε ο εμφύλιος, οι συγγενείς κρύβονταν, διότι τους έλεγαν ότι οι συγγενείς τους εκτελέστηκαν ως κομμουνιστές. Ούτε στο μνημόσυνο δεν μπορούσαν να πάνε. Αν τύχαινε και η ημέρα ήταν εργάσιμη τους προειδοποιούσαν από την προηγούμενη: Πηγαίνετε στις δουλειές σας, μην κουβεντιάζετε για αυτούς, έχουν εκτελεστεί ως κομμουνιστές…», είπε o καθηγητής φιλόλογος Σήφης Κοσόγλου.

Στο εσωτερικό του κορμού είναι ενσωματωμένο ένα μεγάλο τμήμα από κίονα Ρωμαϊκής περιόδου. Ο κίονας αυτός περιβάλλεται κυκλικά από τον κορμό και βρίσκεται σε πλήρη επαφή μαζί του σε τρόπο που να αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του.

Στο εσωτερικό του κορμού είναι ενσωματωμένο ένα μεγάλο τμήμα από κίονα Ρωμαϊκής περιόδου. Ο κίονας αυτός περιβάλλεται κυκλικά από τον κορμό και βρίσκεται σε πλήρη επαφή μαζί του σε τρόπο που να αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του.

Σαν σήμερα 17 Αυγούστου του 1944, προδότες, ήρωες και κατακτητές γράφανε με τον δικό τους τρόπο την Ιστορία:

«Η Ιστορία πρέπει να μείνει ανεξίτηλη στις γενιές που ακολούθησαν. Γιατί τούτος ο τόπος δεν ανήκει μόνο στους ζωντανούς αλλά και σ’ εκείνους που έφυγαν και σ’ εκείνους που θάρθουν.

Η Ιστορία γράφεται από αυτούς που επέζησαν, από τους επώνυμους και ανώνυμους πρωταγωνιστές της. Όμως η πραγματική ιστορία είναι μια κραυγή αλήθειας μέσα από τους τάφους των πρωταγωνιστών της, αυτούς που την έζησαν.

Ο Σοκαράς πλήρωσε ακριβά τον αγώνα για Λευτεριά. Σ’ όλους τους εθνικούς αγώνες και τα εθνικά προσκλητήρια έδωσε το “παρών”. Έγραψε κι αυτός τη δική του σελίδα δόξας. Αντιστάθηκε και αγωνίστηκε. Ο ομαδικός τάφος στη Σπηλιάρα δεν κρατεί μόνο στα σπλάχνα του το αίμα και την ανάσα των ηρώων αλλά και άσβηστη τη φλόγα για δικαίωση της Θυσίας.

Μέχρι τώρα οι 27 Σοκαριανοί ήταν απλά οι άμαχοι, που εκτελέστηκαν από τα στρατεύματα Κατοχής. Η εκτέλεση είπαν δεν είχε σχέση με στρατιωτικές επιχειρήσεις.

Μετά από πολύχρονη έρευνα σε διάφορα Αρχεία, πληροφορίες που διασταυρώθηκαν με έγγραφα, που γλίτωσαν την καταστροφή και την πολτοποίηση, κυρίως όμως από τις ένορκες καταθέσεις και απολογίες των ίδιων των πρωταγωνιστών των γεγονότων, μπορούμε να πλησιάσομε την πραγματικότητα των ιστορικών εκείνων ημερών.

Από τα έγγραφα αυτά προκύπτουν γεγονότα και καταστάσεις που μόνο μικρή περίληψή τους μπορεί να αναφερθεί.

Στο Σοκαρά την περίοδο της Κατοχής είχε δημιουργηθεί οργανωμένη πολυμελής ομάδα του ΕΑΜ που συνεδρίαζε και έπαιρνε αποφάσεις για την πορεία του αγώνα, άλλοτε στο σπίτι του εκλεγμένου αλλά αποπεμφθέντος από τους Γερμανούς προέδρου της Κοινότητας Ηλία Χαλκιαδάκη, άλλοτε δε στο σπίτι του προέδρου της Ομάδας Αριστείδη Γυπαράκη.

Από το 1943 η Κράις Κομαντατούρ συνέλεγε στοιχεία σε βάρος των Σοκαριανών. Μια άγνωστη σε πολλούς επιχείρηση που δεν υλοποιήθηκε τελικά ήταν η απόφαση για την απαγωγή και εκτέλεση του διερμηνέα της μυστικής Αστυνομίας Μοιρών Νικολάου Μαγιάση, έξω από το Ασήμι, που απετράπη την τελευταία στιγμή με την σκέψη να μην ενοχοποιηθεί το Ασήμι και υπάρξουν αντίποινα. Ο Μαγιάσης πέρασε από την γέφυρα κάτω από την οποία ήταν κρυμμένοι οι Σοκαριανοί, που είχαν ειδοποιηθεί την τελευταία στιγμή να μην εκτελέσουν την εντολή και δεν είχαν τον χρόνο της ασφαλούς διαφυγής.

Η Ομάδα του Σοκαρά τροφοδοτούσε τις ανταρτικές Ομάδες, αντήλασσε πληροφορίες και έγγραφα, έκρυβε και τροφοδοτούσε τους στρατιώτες των συμμάχων γι’ αυτό και ορισμένα πρόσωπα, παρακολουθούντο, όπως οι Βαλαβάνηδες, ο Παντελής Κοτσαρίδης και άλλοι και για να αποφύγουν την σύλληψη αναγκάστηκαν να αναχωρήσουν για την Μέση Ανατολή.

Στις 25 Μαρτίου 1942 ο υπολοχαγός Δημήτρης Βαλαβάνης στην επέτειο της εθνικής Παλιγγενεσίας είχε εκφωνήσει πύρινο λόγο στο Δημοτικό σχολείο Σοκαρά στους μαθητές, τους γονείς τους και τους Σοκαριανούς που είχαν την τύχη να παρευρίσκονται στην εκδήλωση. Με την ομιλία του σκοπούσε να αναπτερώσει το ηθικό και το φρόνημα των Σοκαριανών. Οι Γερμανοί πληροφορήθηκαν την εκδήλωση και τον έθεσαν υπό παρακολούθηση, επίσης του επέβαλαν να εμφανίζεται μια φορά την εβδομάδα στο Φρουραρχείο Πύργου. Στο σπίτι του στο Βελούλι (οικισμός του Σοκαρά) ο Βαλαβάνης φιλοξενούσε Άγγλους πράκτορες και καταδιωκόμενους από τους Γερμανούς. Στο σπίτι του φιλοξενήθηκαν οι Έλληνες και ξένοι σαμποτέρ που συμμετείχαν και στα δυο σαμποτάζ του αεροδρομίου Καστελίου όπως ο Γιώργης Ψαράκης, ο Κίμων Ζωγραφάκης, ο Γιώργης Δουνδουλάκης, ο Κωστής Μαυραντώνης, ο Μανώλης Καμπάκης και άλλοι. Τα αδέλφια του Γεώργιος Βαλαβάνης μετά το δεύτερο σαμποτάζ συνόδευσαν με ασφάλεια τους σαμποτέρ στην Τρυπητή απ’ όπου έφυγαν μαζί τους στην Αίγυπτο. Μετά την αναχώρηση των αδελφών του έπαυσε να εμφανίζεται στο Φρουραρχείο και έτσι κηρύχτηκε φυγόδικος.

Αρχές Φεβρουαρίου 1944 ο Δημήτρης Βαλαβάνης συνελήφθη από Γερμανικό απόσπασμα συνοδευόμενος από το Νικόλαο Μαγιάση. Αρχικά μεταφέρθηκε στις Μοίρες όπου υποβλήθηκε σε βασανιστήρια. Λέγεται ότι του έβγαλαν τα νύχια των χεριών και των ποδιών και από τις Μοίρες μεταφέρθηκε στην Αγυιά Χανίων όπου στις 21 φεβρουαρίου 1944 εκτελέστηκε. Το σπίτι που γεννήθηκε ο ήρωας και που φιλοξενήθηκαν Έλληνες και ξένοι αντιστασιακοί, δεν έγινε μουσείο Αντίστασης, αλλά ερημώθηκε. Χωρίς κουφώματα και οροφή, έγινε μάνδρα τρωκτικών και φωλεά ερπετών και των πετεινών του ουρανού.

antartes_Creta

Τον Φεβρουάριο του 1944 αντάρτες με την συνεργασία Σοκαριανών συνέλαβαν και ξυλοκόπησαν άγρια τους αδελφούς Μακρυδάκη, καταγόμενους από τον Κρουσώνα, οι οποίοι είχαν επισκεφθεί το Σοκαρά για προσωπικούς λόγους. Είχαν καταταγεί στο σώμα του αιμοσταγούς Φριτς Σούμπερτ. Αιμόφυρτους τους μετέφεραν κοντά στο Λαράνι και τους έρριψαν σε απύθμενο βάραθρο για να χαθούν τα ίχνη τους. Ο ένας εξ αυτών όμως επέζησε και την νύκτα στις κραυγές του για βοήθεια ήκουσε Γερμανικό περίπολο το οποίο τον ανέσυρε και τον μετέφερε για νοσηλεία στο Γερμανικό Νοσοκομείο της Γεωργικής Σχολής στον Αμπελούζο. Ο επιζήσας έδωσε τις δικές του πληροφορίες. Έτσι εμπλουτίζεται ο φάκελος Σοκαρά στο Γραφείο της Αντικατασκοπείας Χάρτμαν. Ένα γραφείο που στεγαζόταν στην συμβολή των οδών Ιωνίας και Ανδρέα Παπανδρέου έναντι της κλινικής “Γαληνός” στο Ηράκλειο και επικεφαλής του ήταν ένας Έλληνας. Γιατί ο ταγματάρχης Χάρτμαν δεν ήταν Γερμανός. Ήταν ο Έλληνας απότακτος υπολοχαγός που το 1920 είχε αποπειραθεί να δολοφονήσει τον Ελευθέριο Βενιζέλο στο σιδηροδρομικό σταθμό της Λυών της Γαλλίας.

Το Γραφείο της αντικατασκοπείας Χάρτμαν αρχικά και υπό τον αντικαταστάτη του έπειτα Αλέκο, είχε την πληροφορία ότι το χωριό Σοκαρά ήταν “Κομμουνιστική Φωλεά” ότι και προ του πολέμου δρούσε ο κομμουνισμός. Επίσης ότι οι Σοκαριανοί εκτός του χωρίου τους κυκλοφορούν οπλισμένοι. Μάλιστα οι οπλοφορούντες υπερέβαιναν τους εκατό.

Οι Σοκαριανοί ανυπότακτοι και επαναστάτες όπως είταν, ηρνούντο να καταβάλουν το παρακράτημα των καρπών των σιτηρών που είχε επιβάλει η Νομαρχία Ηρακλείου, προκειμένου να συντηρούνται τα στρατεύματα Κατοχής. Ο νομάρχης Ηρακλείου Εμμανουήλ Ξανθάκης απηύθυνε σχετικό έγγραφο στην Κραις Κομαντατούρ Ηρακλείου και αυτή στα Φρουραρχεία της Υπαίθρου, ζητώντας να εισπραχθεί η ποσότητα των σιτηρών δια της βίας, ακόμη και με κατάσχεση στα αλώνια και τις αποθήκες.

Τον Ιούνιο 1944 αντάρτες, συνεπικουρούμενοι από Σοκαριανούς, κούρεψαν τρεις δεσποινίδες στο Σοκαρά που οι Γερμανοί χρησιμοποιούσαν στο Φρουραρχείο Ασημίου και το Φρουραρχείο Πύργου, ως διερμηνείς και όχι μόνο. Αυτές παραπονέθηκαν από την ανάκριση όμως δεν προέκυψαν στοιχεία για συγκεκριμένα πρόσωπα. Επρόκειτο για την Μαρία Παπαδάκη, αδελφή του διερμηνέα της Αστυνομίας Πύργου Παναγιώτη Παπαδάκη. Τα αδέλφια Παπαδάκη είχαν καταγωγή από την Θεσ/νίκη και δεν είχαν σχέση με τον Σοκαρά όπου απλά διέμεναν λόγω της υπηρεσίας του Παναγιώτη Παπαδάκη. Η δεύτερη δεσποινίδα ήταν η Ριρίκα Μαργαριτάκη και η τρίτη η Ευφροσύνη Χουρδάκη.

Στις 12 Αυγούστου 1944 συνελήφθη στο Μεσοχωριό ο έφηβος Σοκαριανός Σταύρος Ανδρεαδάκης¹, μεταφέροντας από τον Τσούτσουρο φορτίο ξύλων. Μέσα στα ξύλα οι Γερμανοί ανακάλυψαν όπλα, σφαίρες και προκηρύξεις του ΕΑΜ. Ο Σταύρος Ανδρεαδάκης εκτελέστηκε την επομένη στις Μοίρες. Πριν από την εκτέλεσή του υποβλήθηκε σε απάνθρωπα βασανιστήρια. Γείτονες των φυλακών στις Μοίρες διηγήθηκαν ότι τον σταύρωσαν. Ήταν τόσο το μίσος των δημίων που δεν μπορούσαν να πάρουν τις πληροφορίες που ήθελαν, λόγω της άρνησης του Ανδρεαδάκη να προδώσει τα μυστικά της οργάνωσης που του εμπιστεύθηκαν, που αναγκάστηκαν να τον δέσουν σε πάσσαλο και ύστερα του έβγαλαν τα δόντια και τα νύχια, του έκοψαν τα αυτιά και στο τέλος του έκοψαν τις πατούσες των ποδιών. Το μίσος των δημίων δεν ικανοποιήθηκε ούτε τότε και για να καλύψουν τις απάνθρωπες πράξεις τους συνέθλιψαν το σώμα του με ερπυστριοφόρο. Τα υπολείμματα από το σώμα του ήρωα περισυνέλεξε ο πατέρας του Σταμάτης Ανδρεαδάκης που είχε μεταβεί στις Μοίρες για ενταφιασμό στον Άγιο Αντώνιο στην περιοχή του Βρέλι Μοιρών. Ένας ήρωας άκλαυτος, αμοιρολόγητος, αλειτούργητος, ξεχασμένος, σκεπάστηκε από το χώμα, όπως τα ζώα. Από πάνω του κανένας σταυρός. Καμιά ένδειξη. Πέτρες και χώματα που αναποδογύριζαν άνθρωποι, ζώα, μηχανήματα και ο άνεμος. Μετά μερικούς μήνες ο πατέρας του μη αντέχοντας την απώλεια του γιού του και τον τρόπο του μαρτυρίου του, τον ακολούθησε στο μακάριο ταξίδι του.

Λευτέρης Ανδρεαδάκης. Ο τελευταίος θεματοφύλακας της μνήμης κρατώντας τη φωτογραφία του ήρωα αδελφού του.

Λευτέρης Ανδρεαδάκης. Ο τελευταίος θεματοφύλακας της μνήμης κρατώντας τη φωτογραφία του ήρωα αδελφού του.

Για όλα τα παραπάνω η αντίδραση των Στρατευμάτων Κατοχής ήταν αναμενόμενη. Το γραφείο Χάρτμαν, με πληροφορίες φυσικά Ελλήνων δοσιλόγων, προεξάρχοντος του Πρίαμου Αβραμάκη, είχε ετοιμάσει πλέον τον κατάλογο που περιείχε 60 ονόματα Σοκαριανών. Ο κατάλογος αυτός γνωστοποιήθηκε στον διοικητή του Festung Kreta στρατηγό Μύλλερ και αντίγραφό του μετέφερε ο ανθυπολοχαγός Μπούνεμαν που ήταν αξιωματικός του Χάρτμαν, στον Φρούραρχο Πύργου Βίλλυ Κούκλερ και τον επικεφαλής της Γερμανικής Αστυνομίας Μονοφατσίου Τίτο Σπρέγκερ, μαζί με την Διαταγή του στρατηγού Μύλλερ για την άμεση σύλληψη και εκτέλεση των 60 Σοκαριανών και την καταστροφή του Σοκαρά. Είχε προηγηθεί η απαγωγή του στρατηγού Κράιπε και η Κρήτη είχε κηρυχθεί σε κατάσταση πολεμικής ετοιμότητας. Ο Γερμανικός Στρατός είχε αναλάβει και τις αρμοδιότητες της Αστυνομίας και την περίοδο εκείνη κάθε αντίδραση στα Κατοχικά Στρατεύματα και τους συνεργάτες τους, επέσυρε άμεσα και χωρίς άλλη διαδικασία την συλλογική τιμωρία.

Για την διαταγή αυτή, της καταστροφής του Σοκαρά και της εκτέλεσης των Σοκαριανών καθώς και τις άλλες πράξεις που τέλεσε σε βάρος των Κρητικών καθ’ ολη την διάρκεια της Διοίκησης του Φρουρίου Κρήτης, ο στρατηγός Μύλλερ και μαζί του ο Φρούραρχος της Γκεστάμπο Μοιρών Τίτο Σπρέγκερ, καταδικάστηκαν σε θάνατο με την αριθμό 3/9-12-1946 απόφαση του Ειδικού Δικαστηρίου των Εγκληματιών Πολέμου της Αθήνας και εκτελέστηκαν στις 20-6-1947. Ήταν οι δυο από τους οκτώ Γερμανούς αξιωματικούς που η Συμμαχική Επιτροπή ενέκρινε να συλληφθούν και να δικαστούν για• τις εγκληματικές πράξεις που τέλεσαν στην Ελλάδα από τον ονομαστικό κατάλογο των 1.127 Γερμανών αξιωματικών και στρατιωτών που είχε συντάξει η Ελληνική Αντιπροσωπεία αποτελούμενη από τον Αντεισαγγελέα του Αρείου Πάγου Δημήτριο Κιουσόπουλο, το Συνταγματάρχη Τσιγάντε και τον αντιπρόεδρο του Συμβουλίου της Επικρατείας Τσαμαδό.

Επικεφαλής του Γερμανικού εκτελεστικού αποσπάσματος για την εκτέλεση των 60 Σοκαριανών ορίστηκε ο ταγματάρχης Κόχεν Άουζεν.

Οι Σοκαριανοί είχαν τις πληροφορίες ότι κινδυνεύουν να συλληφθούν γι’ αυτό και μέσα στο χωριό εκινούντο με προφυλάξεις, τις νύκτες όμως διανυκτέρευαν στην εξοχή, στα βουνά και στα σπηλιάρια.

Την παραμονή – 16 Αυγούστου 1944 – ο πρόεδρος της Κοινότητας Ασημίου Εμμανουήλ Καλιτσούνης, περιφερόμενος τον Σοκαρά δήλωνε στους Σοκαριανούς να μην διανυκτερεύουν έξω από τα σπίτια τους διότι εάν τα περίπολα ανεύρουν στην εξοχή άτομα που διανυκτερεύουν και κρύβονται, θα εκτελούνται, ενώ όσοι ευρίσκονται στα σπίτια τους εγγυάται για την ασφάλειά τους και τη ζωή τους. Έτσι οι Σοκαριανοί πείστηκαν στις διαβεβαιώσεις τους και εκείνο το βράδυ οι περισσότεροι κοιμήθηκαν στα σπίτια τους.

skines-ektelesi
Τη νύκτα της 16ης προς 17η Αυγούστου 1944 ο Νικόλαος Βασιλείου Μαγιάσης, διερμηνέας της Γερμανικής Αστυνομίας Μοιρών, διανυκτέρευσε στο σπίτι του Εμμανουήλ Καλιτσούνη με το πρόγραμμα της επόμενης ημέρας, συνοδεύοντας τον Φρούραρχο Μοιρών Τίτο Σπρέγκο. Το πρωί ο Φρούραρχος Πύργου Βίλλυ Κούκλερ, συνοδευόμενος από τους διερμηνείς του Παναγιώτη Παπαδάκη και Ιωάννη Νικητάκη, έφθασαν στο Σοκαρά για να εκτελέσουν την διαταγή του στρατηγού Μύλλερ. Την νύκτα ο Σοκαράς περικυκλώθηκε από δυνάμεις δυο λόχων του Γερμανικού Στρατού και με την ανατολή οι Σοκαριανοί (άνδρες και γυναίκες) κλήθηκαν να συγκεντρωθούν σε αίθουσα του Δημοτικού σχολείου. Εκεί έγινε η αναγνώριση των ταυτοτήτων τους. Από τους 60 Σοκαριανούς που ήταν εγγεγραμμένοι στον κατάλογο, ανευρέθησαν και συνελήφθησαν 29 άνδρες. Εξ αυτών οι δυο, ο Αριστείδης Γυπαράκης και ο γιός του Νικόλαος, μεταφέρθηκαν στις Μοίρες όπου υπέστησαν μύριους εξευτελισμούς και βασανιστήρια, έως ότου αφεθούν ελεύθεροι, μετά από 22 ημέρες. Ο εκ των συλληφθέντων Γεώργιος Κυριακάκης προσκλήθηκε από τον Τίτο να παραδώσει το όπλο που κατείχε, εκείνος αρνήθηκε ότι είχε όπλο και υφιστάμενος εξευτελισμούς και ξυλοδαρμό, μεταφέρθηκε με συνοδεία στο σπίτι του προκειμένου να γίνει έρευνα. Στην επίμονη άρνησή του έγινε επισταμένη έρευνα και το όπλο ανευρέθη μέσα στα άχυρα. Αιμόφυρτος μεταφέρθηκε στη Σπηλιάρα όπου είχαν εν τω μεταξύ μεταφερθεί και οι υπόλοιποι 26 δεμένοι ανά τρεις.

Έτσι όλοι μαζί, οδηγήθηκαν από τον βάρβαρο καταχτητή στο στάδιο του τελευταίου αγώνα, στο τότε ανώνυμο μέρος, τη “Σπηλιάρα” με αξιοπρέπεια και έξαρση, με σεμνότητα και εθνική υπερηφάνεια, για να ακουμπήσουν την Ιστορία. Κανείς δεν λιποψύχησε, όλοι αντιτάχτηκαν στον υπέρτατο φόβο του θανάτου, στύλωσαν τα δυνατά κορμιά τους, φούσκωσαν τα στήθη, σήκωσαν τα κεφάλια και πρότειναν ως σημαία αυτού του εσωτερικού αγώνα την έξαρση της εθνικής ελευθερίας.

Τους έστησαν μπροστά στα πολυβόλα, χωρίς δίκη, χωρίς απολογία. Ήθελαν λέει να ‘ναι ελεύθεροι. Σκοτώστε τους…

Ο αντρείκιος χορός της λευτεριάς έχει αρχίσει. Ο θάνατος σέρνει το χορό. Ακολουθούν πίσω του χορεύοντας κάτω από τις ομοβροντίες του γερμανικού αποσπάσματος απροσκύνητοι οι 27 γενναίοι Σοκαριανοί:

1. Γεώργιος Χαλκιαδάκης του Μιχαήλ

2. Εμμανουήλ Χαλκιαδάκης του Γεωργίου

3. Αστρινός Χαλκιαδάκης του Γεωργίου

4. Ιωάννης Χαλκιαδάκης του Γεωργίου

5. Δημήτριος Χαλκιαδάκης του Γεωργίου

6. Ελευθέριος Χαλκιαδάκης του Γεωργίου

7. Γεώργιος Ορφανός του Νικολάου

8. Παντελής Ορφανός του Νικολάου

9. Αντώνιος Ορφανός του Νικολάου

10. Ελευθέριος Ορφανός του Νικολάου

11. Στυλιανός Γυπαράκης του Ιωάννου

12. Νικόλαος Γυπαράκης του Στυλιανού

13. Εμμανουήλ Γυπαράκης του Στυλιανού

14. Ιωάννης Γυπαράκης του Αριστείδη

15. Χαράλαμπος Παχιαδάκης του Βασιλείου

16. Γεώργιος Γιαννουλάκης του Μιχαήλ

17. Βασίλειος Γιαννουλάκης του Μιχαήλ

18. Ευθύμιος Γιαννουλάκης του Μιχαήλ

19. Βασίλειος Γιαννουλάκης του Γεωργίου

20. Γεώργιος Κυριακάκης του Μιχαήλ

21. Νικόλαος Κυριακάκης του Μιχαήλ

22. Γεώργιος Κωστάκης του Ιωσήφ

23. Νικόλαος Κωστάκης του Ιωσήφ

24. Νικόλαος Μπιμπάκης του Ιωάννου

25. Ιωάννης Σταματάκης του Γεωργίου

26. Ιωάννης Κουτεντάκης του Νικολάου

27. Δημήτριος Σαρρής του Βασιλείου.

Μ’ αυτούς τους λεβέντες, πλήρωσε ο Σοκαράς το δικαίωμά του και την ελπίδα να ιδεί ελεύθερη την πατρίδα.

Ήταν άσημοι και ταπεινοί πρόμαχοι της τιμής και της δόξας της Κρήτης. Θεματοφύλακες των ιερών της φυλής αξιών.

Ήταν όλοι τους της ανθρωπιάς προστάτες, της τόλμης συνεχιστές, της πίστης μάρτυρες, της λευτεριάς φρουροί, της ανδρείας απόγονοι, της φυλής συνεχιστές, της Κρήτης θρέμματα.

Οι αγωνιστές της λευτεριάς δεν επιλέχτηκαν από τον κατακτητή τυχαία. Οι κατακτητές και μάλιστα με απόφαση του Ανώτερου Διοικητή του Φρουσίου Κρήτης, τους αναζήτησαν για τους αγώνες τους και τους συνέλαβαν. Δεν ήταν άμαχος πληθυσμός. Ήταν αγωνιστές. Ήταν Ήρωες. Γι’ αυτό πρέπει ανάλογα να υμνήσουμε τους αγώνες και το ψυχικό τους μεγαλείο. Έζησαν την μοναδική ιστορική ευκαιρία που δίδεται στους μεγάλους των εθνικών μας αγώνων. Την ώρα που η ευθύνη ζυγίζεται αντικρυστά με τη ζωή…

Κοντομαρί, 2 Ιουνίου 1941. Η πρώτη μαζική εκτέλεση Κρητικών από τους Γερμανούς.

Κοντομαρί, 2 Ιουνίου 1941. Η πρώτη μαζική εκτέλεση Κρητικών από τους Γερμανούς.

Την επομένη ημέρα και αφού οι εκετελεσθέντες είχαν μείνει άταφοι, άκλαυτοι και αμοιρολόγητοι, οι Γερμανοί επανήλθαν με μια ομάδα κατοίκων του Ασημίου προκειμένου να προβούν στον ενταφιασμό τους σε ομαδικό τάφο. Στο σημείο της εκτέλεσης ανάμεσα στους χωριανούς του, περιεφέρετο ο Γεώργιος Ανδρεαδάκης του Σταύρου, ο οποίος προφανώς σκοπούσε να προσφέρει βοήθεια σε τυχόν επιζώντες, τον οποίο επίσης οι Γερμανοί εξετέλεσαν επί τόπου.

Μετά τις εκτελέσεις, οι υπόλοιποι κάτοικοι (άνδρες και γυναίκες) μεταφέρθηκαν στο χωριό Ασήμι, εξ αυτών έγινε επιλογή μερικών δεκάδων ανδρών, οι οποίοι μεταφέρθηκαν στις φυλακές Ηρακλείου (Στοά Μακάσι) και οι υπόλοιποι μετά από λίγες ημέρες επέστρεψαν στο χωριό τους. Κατά την επιστροφή έγινε αντιληπτό ότι οι Γερμανοί είχαν λεηλατήσει όλες τις οικίες, είχαν αφαιρέσει κάθε πολύτιμο από ρούχα, έπιπλα, οικόσιτα κλπ., ακόμα και τις πόρτες των οικιών. Η πλήρη καταστροφή και ερήμωση.

Οι οικογένειες των θυμάτων με επιμέλεια και δαπάνες τους ανήγειραν στον τόπο της εκτέλεσης περικαλή Ναό προς τιμήν των Αγίων Δέκα Μαρτύρων, στο υπόγειο του οποίου εναπέθεσαν τα οστά των Μαρτύρων τους. Αργότερα κατασκευάστηκε Κενοτάφειο στον χώρο όπου ομαδικά ενταφιάστηκαν και φυτεύτηκαν τα 27 κυπαρίσσια. Το μαρμάρινο μνημείο του, δωρήθηκε από την Βασιλεία Γιαννουλάκη, που γεννήθηκε μερικούς μήνες μετά την εκτέλεση του πατέρα της. Στο πρώτο ετήσιο μνημόσυνο παρέστη και συλλειτούργησε ο τότε Μητροπολίτης Κρήτης αείμνηστος Βασίλειος Μαρκάκης. Μόλις είχε επιστρέψει από την εξορία που του είχαν επιβάλει οι Αρχές Κατοχής.

sokaras 3

Σαν ελάχιστη τιμή, η τότε Κοινότητα Σοκαρά, έστησε στην πλατεία του χωριού ένα μνημείο Λευτεριάς και Νίκης.

Στις 17 Αυγούστου 1982 ο νομάρχης Ηρακλείου Κυριάκος Γεωργιάδης και ο πρόεδρος της Κοινότητας Στέλιος Ορφανάκης αποκάλυψαν το άγαλμα της Φτερωτής Νίκης, έργο του Ηρακλειώτη γλύπτη Γιάννη Παρμακέλη, για να υπενθυμίζει το χρέος των γενεών να τιμούν με ευγνωμοσύνη αυτούς που θυσιάστηκαν για να απολαμβάνουμε τη ζωή. Δίπλα τα ονόματα των αγωνιστών που στα προσκλητήρια της πατρίδας βροντοφώναξαν παρόντες. Είναι ένας βωμός αντάξιος του ψυχικού τους μεγαλείου.

Και τώρα ο επίλογος.

Ερευνώνται απαντήσεις στα πελώρια ερωτήματα: Γιατί εκτελέστηκαν τα συγκεκριμένα πρόσωπα; Ήταν άμαχοι ή καταδιωκόμενοι για τους αγώνες τους; Συνελήφθησαν τυχαία, ή παγιδεύτηκαν για να συλληφθούν και να εκτελεστούν; Οι ιστορικοί και ερευνητές, όλα αυτά τα χρόνια ανασκάπτουν τις στάχτες και τα αρχεία για να φωτίσουν και να αξιολογήσουν συμπεριφορές και γεγονότα.

Για την αποκάλυψη των υπαιτίων της ομαδικής εκτέλεσης των 27 Σοκαριανών, την σύλληψή τους, την παραπομπή τους σε δίκη και την τιμωρία τους, έγινε σχετική δίκη ενώπιον του Ειδικού Δικαστηρίου Δοσιλόγων Ηρακλείου. Η ανάκριση δεν έγινε αυτεπάγγελτα, αλλά μετά από μήνυση της Οργανώσεως του ΕΑΜ του Σοκαρά, που συντάχθηκε στις 5 Νοεμβρίου 1944 και υπογράφηκε από τα μέλη της: Ιωάννη Ιωσήφ Κωστάκη, Γεώργιο Γιαννουλάκη, Ηλία Χαλκιαδάκη, Μιχαήλ Αυγουστάκη και Νικόλαο Ευθυμίου Γιαννουλάκη. Ακολούθησε έγγραφη διαμαρτυρία από τις οικογένειες των θυμάτων που συντάχθηκε στις 4 Ιανουαρίου 1945 και υπογράφηκε από τους εναπομείναντες άνδρες του Σοκαρά και Υπόμνημα – Μήνυση των αντιπροσώπων της Κοινότητας Σοκαρά που συντάχτηκε στις 29 Απριλίου 1945 και υπογράφηκε από τον Ιωάννη Στεφάνου Τσικνάκη, Νικόλαο Γιαννουλάκη, Ιωάννη Χαρ. Κωστάκη και Πολύδωρο Σταματάκη. Όλα τα παραπάνω έγγραφα συντάχτηκαν από τον τότε φοιτητή της Νομικής και αργότερα δικηγόρο, Ιωάννη Τσικνάκη. Με τις παραπάνω εγκλήσεις συνεχίστηκαν και μηνύσεις των οικογενειών των θυμάτων και ιδίως της Όλγας Βαλαβάνη και του Ιωάννη Ιωσήφ Κωστάκη.

Ο Ειδικός Ανακριτής Δοσιλόγων Ηρακλείου εξήτασε πάνω από 70 μάρτυρες κυρίως από τις οικογένειες των θυμάτων αλλά και όλους τους πρωταγωνιστές των γεγονότων. Οι μισοί απ’ αυτούς εξετάστηκαν και στο Δικαστήριο που άρχισε στις 4 Δεκεμβρίου 1945 και διήρκεσε πέντε ημέρες. Από τους εξετασθέντες μάρτυρες που παραστάθηκαν και ως πολιτικώς ενάγοντες στο Δικαστήριο, μόνο δυο εξακολουθούν να ζουν. Η Μαρία, τότε σύζυγος Αντωνίου Ορφανού και η Κυριακή, τότε σύζυγος Γεωργίου Ορφανού. Είναι και οι μόνες εκ των συζύγων των εκτελεσθέντων, που βρίσκονται σήμερα στη ζωή.

Σε δίκη παραπέμφθηκαν 17 κατηγορούμενοι. Η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα δεν επιτρέπει να αναφερθούν τα ονόματα των αθωωθέντων. Τα ονόματα όμως των αμετακλήτως καταδικασθέντων είναι στη διάθεση της Ιστορίας. Άλλωστε, την Ιστορία δεν την ενδιαφέρουν τα ονόματα, αλλά τα πρόσωπα. Οι ευθύνες τους δεν μεταβιβάζονται και δεν κληρονομούνται. Καθένας έχει την δική του ταυτότητα, βαδίζει τον δικό του δρόμο και φέρει ευθύνη μόνο για τις προσωπικές του πράξεις.

Η δίκη περατώθηκε με την έκδοση της με αριθ. 57/1945 αμετάκλητης απόφασης. Στο Δικαστήριο Δοσιλόγων Ηρακλείου προήδρευσε ο Εφέτης Κρήτης Γεώργιος Βαρσαμάς και συμμετείχαν οι Πρωτοδίκες Γεώργιος Κορκάκης και Γεώργιος Κανελλόπουλος και ως Δικαστές ο Απόστολος Ζαφειρίου και ο Ζαχαρίας Βογιάκης, ενώ την Εισαγγελική Έδρα κατείχε ο Γεώργιος Γιαννακόπουλος, Εισαγγελέας Πρωτοδικών Ηρακλείου.

Μετά από πενθήμερη διαδικασία το Δικαστήριο αποφάσισε για τις πράξεις των κατηγορουμένων που καταγγέλθηκαν.

Πρώτος ο Νικόλαος Μαγιάσης, αυτό το ανθρωπόμορφο τέρας, που γεννήθηκε στην Ελλάδα από Έλληνες γονείς. Ο πατέρας του πρόεδρος του Ελληνογαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών και ο αδελφός τιμημένος με δεκάδες παράσημα ανδρείας, έγινε σύμβολο του μίσους και του θανάτου, που μηνύθηκε, συνελήφθη στην Αθήνα από τον Χρήστο Μαμαλάκη εκ Μοιρών που τον αναγνώρισε και μεταφέρθηκε στο Ηράκλειο, κατηγορήθηκε και καταδικάστηκε στην ποινή του θανάτου, εκτελέστηκε² δε αργότερα στις 30 Απριλίου 1947 μέσα στο Δικαστικό Μέγαρο Ηρακλείου, από τον Γεώργιο Βρέντζο, δικαζόμενος για το φόνο του αδελφού του.

magiasis

«Ελεύθερη Γνώμη» , Πρωτομαγιά του 1947

Είχε ήδη καταδικαστεί σε θάνατο και με άλλη απόφαση, την με αριθ. 115/14-3-1946 του Δικαστηρίου Δοσιλόγων Ηρακλείου, για την συμμετοχή στην ομαδική εκτέλεση πατριωτών, τρεις ημέρες πριν, στη Γέργερη. Ο Νικόλαος Μαγιάσης είχε το θράσος να υποβάλει αίτηση για να του δοθεί χάρη, η οποία όμως απορρίφθηκε με την 1238/13-4-1946 απόφαση του τότε Αντιβασιλέα Αρχιεπισκόπου Δαμασκηνού, αφού και το Συμβούλιο Χαρίτων είχε γνωμοδοτήσει αρνητικά. Ο Αντιβασιλέας δεν μπορούσε να ενεργήσει διαφορετικά διότι σύμφωνα με την 11/45 Συντακτική πράξη, η απονομή χάριτος προϋποθέτει την σύμφωνη γνώμη του Συμβουλίου Χαρίτων.

Δεύτερος κατηγορούμενος ο Εμμανουήλ Καλιτσούνης που καταδικάστηκε δυο φορές ισόβια για την κατάδοση του Δημητρίου Βαλαβάνη και την ανάληψη υπηρεσίας στις Αρχές Κατοχής, διότι ανέλαβε πράκτορας της Γερμανικής Αστυνομίας και άσκησε το έργο αυτό κατά τρόπο πιεστικό για το λαό, έτσι δε διευκόλυνε το έργο της Κατοχής, επίσης διότι προέβαινε σε καταδόσεις Ελλήνων πατριωτών εργαζομένων υπέρ του συμμαχικού αγώνα και στην ποινή του θανάτου για την κατάδοση και εκτέλεση των 27 Σοκαριανών. Ο Εμμανουήλ Καλιτσούνης εκτελέστηκε στις 18 Μαϊου 1947 στις Φυλακές Καλλιθέας Αττικής, αφού είχε απορριφθεί και εκείνου η αίτηση χάριτος από τον ίδιο Αντιβασιλέα Αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό.

Ο Εμμανουήλ Καλιτσούνης είχε συλληφθεί από ένοπλο τμήμα του ΕΑΜ στις 11-10-1944 και μεταφέρθηκε στο Μαδέ όπου έδωσε την πρώτη κατάθεσή του την επομένη. Το Επαρχείο Μεσαράς του ΕΑΜ με ένοπλο τμήμα του, τον παρέδωσε στην Στρατιωτική Διοίκηση Ηρακλείου στο Κανλί Καστέλι και στο συνοδευτικό έγγραφό του βεβαιώνει ότι “προ έτους είχε χρησιμοποιηθεί από την Οργάνωση σε διάφορες περιπτώσεις και αποστολές”, δηλώνοντας ότι “παρά ταύτα δεν του δίδεται συγχωροχάρτι”. Η συμμετοχή του και στο ΕΑΜ επιβεβαιώνεται και από το υπόμνημα του Υπεύθυνου Μονοφατσίου του ΕΑΜ Ιωάννη Τριανταφύλλου, ο οποίος στο με χρονολογία 22-10-1944 υπόμνημά του προς τον Ειδικό Ανακριτή Ηρακλείου αναφέρει επί λέξει ότι “Ο ΕΛΑΣ δια μέσου του Καλιτσούνη ήθελε να βγάλει από τη μέση τον Νικόλαο Μαγιάση και εδώ ο Καλιτσούνης φάνηκε συνεπής καθότι δυο φορές τον έφερε στο Σοκαρά που ήταν τμήμα του ΕΛΑΣ αλλά οι Σοκαριανοί μετά από θυελώδη σύσκεψη αποφάσισαν να μην προβούν στην απαγωγή και εκτέλεσή του, φοβούμνοι τα αντίποινα των Γερμανών σε βάρος του αμάχου πληθυσμού του Σοκαρά”.

Από τα μέλη του Δικαστηρίου, οι Λαϊκοί Δικαστές μειοψήφισαν για την ενοχή του Εμμανουήλ Καλιτσούνη για το αδίκημα της κατάδοσης των 27 Σοκαριανών, ενώ ο ένας από αυτούς (Ζαχαρίας Βογιάκης) μειοψήφισε για την επιβολή της ποινής του θανάτου στον Νικόλαο Μαγιάση.

Από τους υπόλοιπους κατηγορούμενους ο Εμμανουήλ Κοσμαδάκης, ο Γεώργιος Φωτάκης, ο Παναγιώτης Παπαδάκης, η Ευφροσύνη Χουρδάκη και η Μαρία Παπαδάκη, καταδικάστηκαν σε 4ετή φυλάκιση για συνεργασία με τον εχθρό, κατά τρόπο ανάξιο Ελλήνων πολιτών, θίγοντα την εθνική αξιοπρέπεια και έτσι διευκόλυναν το έργο της Κατοχής. Μετά από μερικούς μήνες φυλάκισης, αφέθηκαν όλοι ελεύθεροι.

Ο Σοκαράς δεν ζητιάνεψε τίτλους δόξας και θυσιών. Γονάτισε αλλά δεν υπέκυψε. Προδόθηκε αλλά δεν λύγισε. Νικήθηκε αλλά δεν σκλαβώθηκε, έχασε τη μάχη αλλά κέρδισε τον πόλεμο. Συνέχισε να αγωνίζεται για το Δίκαιο, το Καλό και Ηθικό. Η ιστορική του πορεία είναι κεφάλαιο ηθικών επιταγών και διδαγμάτων, είναι φάρος που οδηγεί σε ασφαλείς δρόμους αδούλωτης πνευματικής συμπεριφοράς.

Ελάχιστοι όμως αναρωτήθηκαν πώς στηρίχτηκε η επιβίωση των ορφανών, πώς περισώθηκε το μέλλον τους μέσα από τις στάχτες, πώς αναστήλωσαν τα ερείπια, πώς επανόρθωσαν και γιάτρεψαν τις πληγές, το μεγάλο πόνο, ποιός γλύκανε τα χλωμά πρόσωπα. Αυτός ήταν ένας δεύτερος θάνατος…

Με ιδρώτα και αίμα στέργιωσαν και προοδεύουν. Μάνες, αδελφές, σύζυγοι, παιδιά μαυροφορέθηκαν, έκλαψαν, μάτωσαν από τον πόνο και την οδύνη. Η ζωή δεν σταματά αλλά πέρα από τους τάφους και τους σταυρούς και τις αναμνήσεις, ο μόχθος για δημιουργία και ειρήνη, η ελπίδα για ένα καλύτερο αύριο, βοηθά να λησμονηθεί το πικρό μοιρολόι του θανάτου, να ανθίσει το χαρούμενο τραγούδι της ζωής.

Οι Σοκαριανοί δάγκωσαν τα χαμόγελα, έσφιξαν τα δόντια, έκρυψαν την άνοιξη στα φαράγγια, φώναξαν στα βουνά και στα σπηλιάρια, κάρφωσαν τα μάτια στον ουρανό, έπεσαν πληγωμένοι στο χώμα, έσκισαν τα μαύρα πουκάμισα, έδεσαν τις πληγές τους κι ύστερα σηκώθηκαν. Μέσα από τις στάχτες στάθηκαν όρθιοι και συνεχίζουν το αέναο ταξίδι τους στο χρόνο, ταξίδι της λεβεντιάς και της περηφάνειας, της ζωής, της λευτεριάς και της ειρήνης…

Ήταν το χρονικό της Σπηλιάρας…

Παντέρμη Κρήτη. Καημένε Σοκαρά και πού είναι οι αντριωμένοι σου… Καημένε Σοκαρά, βάσανα τάχεις υποφερμένα κι ανθρώπου γλώσσα δεν μπορεί για να τα πει ένα – ένα…

Τιμή και Δόξα στους ακοίμητους Φρουρούς της Ιστορίας και του χρέους. Τιμή και Δόξα και στους επιζήσαντες Ηρωικούς Μαχητές.»

Του Γεώργιου Χ. Καρτσωνάκη, δικηγόρου Ηρακλείου.

Σχετικά:

(1) Όταν οι Ναζί ακρωτηρίαζαν τους ήρωες της Κρήτης

(2) Έσφαξε μέσα στο δικαστήριο τον φονιά του αδελφού του! Α’ και Β’ μέρος

3. Δεν ήταν άμαχοι οι 27 Σοκαριανοί που εκτελέστηκαν

4. «Σςςςςς! Ήταν κομμουνιστές, μη μιλάτε…»

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s